Controle geeft rust, maar kost je leiderschap

Vervolg van het artikel

Zeker in een omgeving waarin veel tegelijk gebeurt, waarin de gevolgen van beslissingen direct voelbaar zijn en waarin onduidelijkheid gemakkelijk onrust oproept, lijkt controle een manier om stabiliteit te behouden zonder voortdurend te hoeven reageren op wat er misgaat.

Juist daarom is controle zo overtuigend.

Ze geeft het gevoel dat er overzicht is, dat risico’s tijdig worden opgemerkt en dat er niet ongemerkt iets uit de hand kan lopen.

Voor een leidinggevende die verantwoordelijkheid draagt voor mensen, processen en resultaten, is dat geen vreemde reflex. Maar precies omdat die rust zo logisch en zo geruststellend voelt, blijft vaak onzichtbaar welke prijs ervoor wordt betaald.

Rust is niet hetzelfde als stevigheid

De rust die controle oplevert, is namelijk niet vanzelfsprekend een teken van stevigheid. In veel scholen blijkt die rust vooral voort te komen uit een patroon waarin mensen hun handelen afstemmen op de aanwezigheid van de leidinggevende en daardoor minder zelfstandig bewegen dan op het eerste gezicht zichtbaar is.

Besluiten worden voorzichtiger genomen, processen verlopen trager en verantwoordelijkheid wordt minder vanzelfsprekend gedragen op de plek waar het werk daadwerkelijk ligt, juist omdat er impliciet rekening wordt gehouden met de mogelijkheid dat er nog een extra check, afstemming of bevestiging nodig is voordat iets echt verder kan.

Wat rustig oogt, blijkt dan vaak geen teken van volwassen eigenaarschap, maar van een systeem waarin beweging wordt afgeremd zolang één persoon betrokken blijft.

Controle verschuift verantwoordelijkheid, vaak zonder dat iemand dat zo bedoelt

Dat is precies wat controle zo verraderlijk maakt. Zij verandert niet alleen iets in de agenda van de leidinggevende, maar ook in de manier waarop verantwoordelijkheid door een school beweegt.

Waar een team in eerste instantie zelf besluiten neemt, ontstaat geleidelijk een situatie waarin bevestiging nodig lijkt voordat een volgende stap wordt gezet, niet omdat iemand dat uitdrukkelijk zo heeft bepaald, maar omdat het logisch is geworden binnen de manier van werken die zich in de loop van de tijd heeft gevormd.

Op dat moment verandert ook de positie van de leidinggevende.

Hij blijft niet langer alleen verantwoordelijk voor datgene wat werkelijk bij zijn rol hoort, maar wordt langzaam onderdeel van allerlei processen die ook zonder zijn directe aanwezigheid zouden kunnen functioneren.

Dat lijkt op betrokkenheid, en soms zelfs op zorgvuldigheid, maar het heeft een effect dat dieper reikt: de school leert dat belangrijke beweging pas echt plaatsvindt wanneer de leidinggevende meekijkt, bevestigt of bijstuurt.

Leiderschap vraagt niet om voortdurende aanwezigheid, maar om begrenzing

Daarmee raakt controle aan een fundamenteler punt, namelijk de vraag wat leiderschap eigenlijk vraagt. Want leiderschap ontstaat niet doordat een leidinggevende overal zicht op houdt, maar doordat hij helder maakt waar verantwoordelijkheid ligt, waar zij teruggelegd moet worden en waar zijn eigen aanwezigheid werkelijk nodig is.

Dat vraagt begrenzing, niet alleen richting anderen, maar juist ook richting zichzelf.

Zolang een leidinggevende blijft instappen omdat dat rust geeft, overzicht creëert of onzekerheid voorkomt, blijft de school zich op dat gedrag organiseren en blijft verantwoordelijkheid gedeeltelijk verschuiven naar boven.

Dat is precies waarom controle op de korte termijn geruststellend kan zijn en op de lange termijn ondermijnend werkt. Ze neemt onzekerheid tijdelijk weg, maar voorkomt tegelijkertijd dat anderen volledig leren dragen wat in hun eigen rol ligt.

Wat rust maskeert, wordt vaak pas zichtbaar wanneer iemand een stap terugzet

De grootste misleiding van controle is misschien wel dat de prijs ervan niet direct zichtbaar wordt. Zolang de leidinggevende aanwezig blijft, blijft de school functioneren en lijkt er weinig aan de hand. Processen lopen, besluiten worden genomen en de dagelijkse praktijk blijft in beweging. Daardoor voelt controle niet als een probleem, maar als iets wat blijkbaar werkt.

Pas wanneer een leidinggevende een stap terug wil doen, wordt zichtbaar wat die rust in werkelijkheid heeft opgebouwd. Dan blijkt dat processen niet vanzelf verder gaan, dat besluiten blijven liggen of dat teams onzeker worden op plekken waar eerder voortdurend afstemming plaatsvond.

Juist op dat moment wordt duidelijk dat controle niet alleen overzicht heeft gecreëerd, maar ook een vorm van afhankelijkheid die onder de oppervlakte al veel langer aanwezig was.

En precies daar verschuift de betekenis van rust.

Wat eerst voelde als stabiliteit, blijkt dan vooral het resultaat te zijn geweest van een systeem dat op één punt bleef leunen.

Controle geeft schijnrust wanneer verantwoordelijkheid niet breed wordt gedragen

Dat is de reden waarom controle uiteindelijk niet alleen een organisatorische keuze is, maar ook een leiderschapsvraag. Niet omdat controle per definitie verkeerd is, maar omdat zij gemakkelijk een vorm van schijnrust creëert wanneer verantwoordelijkheid niet breed genoeg wordt gedragen.

Een school kan ogenschijnlijk rustig functioneren en toch in sterke mate afhankelijk zijn van de voortdurende betrokkenheid van één leidinggevende. Zolang die betrokkenheid blijft bestaan, lijkt dat geen probleem. Maar precies daarin schuilt het risico.

Leiderschap vraagt daarom dat een leidinggevende niet alleen kijkt naar de rust die hij ervaart, maar ook naar de bron van die rust. Ontstaat zij doordat verantwoordelijkheden helder liggen en breed worden gedragen, of ontstaat zij doordat veel uiteindelijk toch weer samenkomt bij dezelfde persoon?

Dat onderscheid is bepalend.

Want rust die voortkomt uit gedeelde verantwoordelijkheid versterkt een school.

Rust die voortkomt uit voortdurende controle maakt haar afhankelijk.

Afsluiting

Kijk eens naar de rust die jij op dit moment ervaart in jouw school, en stel jezelf niet alleen de vraag of die rust prettig is, maar vooral waardoor zij mogelijk wordt gemaakt.

Wat blijft er overeind wanneer jij een stap terugzet, en wat blijkt dan toch sterker op jouw betrokkenheid te leunen dan je misschien had gedacht?

Soms begint leiderschap niet bij het organiseren van meer rust, maar bij het onder ogen zien van de afhankelijkheid die achter die rust schuilgaat.

De rust die controle geeft, voelt overtuigend zolang nog niet zichtbaar is wat zij onder de oppervlakte opbouwt. In het ankerartikel van dit thema wordt expliciet waarom controle uiteindelijk niet alleen iets zegt over overzicht, maar ook over het leiderschap dat daardoor onder druk komt te staan.

Lees het hier → https://www.onderwijskapitein.nl/wie-zijn-tijd-niet-begrenst-verliest-zijn-gezag

In een eerder artikel binnen deze reeks beschreef ik wat er gebeurt wanneer een leidinggevende overal zicht op wil houden, en hoe initiatief zich daardoor langzaam verplaatst binnen de school.

Lees verder → https://www.onderwijskapitein.nl/wat-er-gebeurt-wanneer-een-leidinggevende-overal-zicht-op-wil-houden