Wat jij toestaat wordt uiteindelijk cultuur

Juist op zulke momenten wordt cultuur zichtbaar.

Niet in wat er op papier staat, maar in wat er in de praktijk gebeurt.

En precies daar begint ook jouw verantwoordelijkheid als schoolleider.

Cultuur ontstaat niet alleen door wat je stimuleert

Wanneer schoolleiders over cultuur spreken, gaat het vaak over wat zij graag méér zouden willen zien. Meer eigenaarschap, meer professionele samenwerking, meer openheid, meer verantwoordelijkheid en meer bereidheid om elkaar aan te spreken.

Dat is begrijpelijk, maar daarmee kijken we slechts naar één kant van cultuur.

Want cultuur wordt niet alleen gevormd door het gedrag dat je stimuleert. Zij wordt minstens zo sterk gevormd door het gedrag dat binnen een organisatie kan blijven bestaan zonder dat iemand er werkelijk iets van zegt.

Een collega die structureel te laat komt bij een vergadering. Een afspraak die telkens opnieuw niet wordt nagekomen. Iemand die bij ieder probleem eerst naar jou kijkt voordat hij zelf naar een oplossing zoekt. Een teamlid dat tijdens een overleg regelmatig cynische opmerkingen maakt, terwijl iedereen inmiddels heeft geleerd die maar te negeren.

Los van elkaar lijken het misschien kleine gebeurtenissen.

Maar wanneer ze zich blijven herhalen, worden ze iets anders.

Ze worden normaal.

Wat normaal wordt, hoeft niet meer besproken te worden

Dat is misschien wel één van de meest onderschatte mechanismen binnen organisaties.

Gedrag hoeft niet expliciet goedgekeurd te worden om onderdeel van de cultuur te worden. Het hoeft alleen maar vaak genoeg voor te komen zonder dat er iets mee gebeurt.

Na verloop van tijd weten mensen precies wat binnen een organisatie wel en niet werkelijk belangrijk is. Niet doordat zij de kernwaarden hebben gelezen, maar doordat zij dagelijks observeren welk gedrag wordt gewaardeerd, welk gedrag wordt gecorrigeerd en welk gedrag zonder gevolgen kan blijven bestaan.

Daarom kan een school op haar website schrijven dat zij werkt vanuit professionele verantwoordelijkheid, terwijl collega's in de praktijk voortdurend problemen bij elkaar of bij de schoolleider neerleggen.

Je kunt zeggen dat openheid belangrijk is, terwijl iedereen weet welke onderwerpen tijdens een teamvergadering beter niet besproken kunnen worden.

En je kunt eigenaarschap stimuleren, terwijl je als schoolleider uiteindelijk toch steeds weer ingrijpt wanneer het spannend wordt.

De cultuur luistert niet naar wat je zegt.

De cultuur kijkt naar wat er gebeurt.

Ook niets doen is leiderschap

Dat maakt dit onderwerp ongemakkelijk, want niet ieder moment vraagt om ingrijpen en een schoolleider hoeft al helemaal niet voortdurend als bewaker van gewenst gedrag door de organisatie te lopen.

Maar er bestaat een verschil tussen bewust ruimte geven en iets laten voortbestaan omdat het gesprek lastig is.

Juist sterke schoolleiders kunnen lang begrip hebben voor gedrag waarvan zij eigenlijk weten dat het niet helpt. Ze kennen de omstandigheden van hun medewerkers, begrijpen waar bepaald gedrag vandaan komt en willen voorkomen dat ieder klein incident onmiddellijk zwaar wordt gemaakt.

Dat is menselijk en vaak ook verstandig.

Totdat begrip langzaam verandert in acceptatie.

Want iedere keer dat gedrag waarvan iedereen weet dat het niet past toch zonder gesprek voorbijgaat, ontstaat er een boodschap die vaak krachtiger is dan welke kernwaarde ook:

Blijkbaar kan dit hier.

En wanneer die boodschap vaak genoeg wordt herhaald, hoef je op een gegeven moment niemand meer uit te leggen wat de cultuur is geworden.

De grens die jij niet trekt, verdwijnt

Leiderschap gaat daarom niet alleen over richting geven aan waar je naartoe wilt. Het gaat ook over duidelijk zijn over wat je onderweg niet bereid bent normaal te laten worden.

Dat vraagt niet om strengheid.

Het vraagt om consistentie.

Want wanneer jij vandaag iets laat passeren wat je morgen ter discussie stelt, wordt voor medewerkers onduidelijk waar de grens werkelijk ligt. Wanneer je bij de ene collega gedrag accepteert dat je bij een ander corrigeert, ontstaat niet alleen verwarring, maar uiteindelijk ook wantrouwen.

Een professionele cultuur vraagt daarom niet om steeds meer regels, afspraken of protocollen. Zij vraagt om leidinggevenden die bereid zijn het gesprek te voeren wanneer gedrag en bedoeling uit elkaar beginnen te lopen.

Niet vanuit controle.

Maar vanuit verantwoordelijkheid voor het geheel.

Kijk niet naar je kernwaarden, kijk naar je uitzonderingen

Misschien is dit daarom een interessantere manier om naar de cultuur van jouw school te kijken.

Pak voor één keer niet het strategisch beleidsplan erbij. Laat de kernwaarden even liggen en vraag jezelf niet welke cultuur je graag zou willen hebben.

Kijk naar wat er iedere dag werkelijk gebeurt.

Welk gedrag is inmiddels zo gewoon geworden dat niemand het meer ter discussie stelt?

Welke afspraak wordt structureel niet nagekomen?

Waar klaagt iedereen over, terwijl niemand het gesprek aangaat?

Welke verantwoordelijkheid komt telkens opnieuw bij jou terecht, terwijl je eigenlijk vindt dat die ergens anders thuishoort?

En misschien de lastigste vraag:

Welk gedrag zie jij al langere tijd, waarvan je eigenlijk weet dat jouw stilzwijgen inmiddels onderdeel van het probleem is geworden?

Daar begint cultuurontwikkeling.

Niet bij de volgende studiedag.

Niet bij nieuwe kernwaarden.

Maar bij het moment waarop jij besluit dat wat niet bij jullie past ook niet langer vanzelfsprekend kan blijven bestaan.

Cultuur is wat overblijft als niemand kijkt

Misschien is dat uiteindelijk wel de eenvoudigste manier om cultuur te begrijpen.

Niet als iets wat je kunt invoeren, uitrollen of vastleggen, maar als het geheel van gewoonten, verwachtingen en gedragingen dat zich iedere dag opnieuw vormt tussen mensen.

Daar heb jij als schoolleider minder controle over dan je misschien zou willen.

Maar je hebt er wel invloed op.

Iedere keer dat je benoemt wat ertoe doet.

Iedere keer dat je verantwoordelijkheid laat waar zij hoort.

Iedere keer dat je een lastig gesprek niet uitstelt omdat het ongemakkelijk voelt.

Maar óók iedere keer dat je besluit niets te zeggen.

Want leiderschap wordt niet alleen zichtbaar in de keuzes die je maakt.

Soms wordt het nog veel zichtbaarder in de keuzes die je niet maakt.

De cultuur van jouw school wordt niet alleen gevormd door het gedrag dat je stimuleert, maar minstens zo sterk door het gedrag dat je bereid bent te laten bestaan.

Misschien is daarom de belangrijkste vraag voor deze week niet welke cultuur jij graag wilt creëren.

Maar:

Wat laat jij vandaag nog toe waarvan je eigenlijk niet wilt dat het morgen normaal is?

Wil je je verder verdiepen in mijn visie op leiderschap?

In mijn boek "66 lessen over leiderschap, Wat ruim 40 jaar onderwijs mij leerde over leiderschap" deel ik de belangrijkste inzichten die mijn denken over leiderschap hebben gevormd.

In 66 korte "lessen" nodig ik je uit om met andere ogen te kijken naar leiderschap, verantwoordelijkheid en de cultuur van jouw school.

Je kunt het boek gratis aanvragen via mijn website.