Verantwoorde-lijkheid is niet het probleem

Vervolg van het artikel

Niet alleen in onderzoeken. Ook in de gesprekken die ik voer.

Wanneer ik schoolleiders vraag waar zij 's nachts wakker van liggen, welke onderwerpen voortdurend hun aandacht vragen en wat hen de meeste energie kost, komt werkdruk vrijwel altijd terug.

Dat begrijp ik.

Wie leiding geeft aan een school, werkt in een omgeving waarin het werk nooit echt af is. Er zijn medewerkers die ondersteuning nodig hebben, ouders die antwoorden verwachten, leerlingen die aandacht vragen en bestuurders die verwachtingen hebben.

Daarnaast zijn er maatschappelijke ontwikkelingen, personeelstekorten, kwaliteitsvraagstukken en een dagelijkse stroom van kleine en grote besluiten.

Er is altijd iets dat aandacht vraagt.

Toch denk ik steeds vaker dat werkdruk niet het meest interessante gesprek is dat we zouden moeten voeren.

Niet omdat werkdruk niet bestaat.

Niet omdat schoolleiders zich aanstellen.

Maar omdat ik vermoed dat werkdruk vaak niet het echte probleem is.

Steeds vaker vraag ik mij af of werkdruk niet vooral een symptoom is van iets anders.

Van verantwoordelijkheid.

De kwaliteit die je succesvol maakt

Verantwoordelijkheid is een bijzondere eigenschap.

Het is één van de redenen waarom veel mensen uiteindelijk leidinggevende worden.

Mensen die verantwoordelijkheid nemen, zien wat er nodig is. Zij wachten niet af. Zij pakken aan. Zij voelen zich betrokken bij hun organisatie en zijn bereid om te doen wat nodig is wanneer situaties daarom vragen.

Dat zijn waardevolle eigenschappen.

Sterker nog, ik denk dat scholen niet zonder dergelijke mensen kunnen.

Maar zoals zoveel kwaliteiten heeft ook verantwoordelijkheid een keerzijde.

Want dezelfde eigenschap die ervoor zorgt dat je problemen ziet, kan er ook voor zorgen dat je problemen naar je toe trekt.

Dezelfde betrokkenheid die ervoor zorgt dat je verschil maakt, kan er ook voor zorgen dat je steeds meer gaat dragen.

En dezelfde verantwoordelijkheid die je succesvol maakt als leidinggevende, kan uiteindelijk bijdragen aan de werkdruk waar je zo hard tegen probeert te vechten.

Dat is een ongemakkelijke gedachte.

Want het betekent dat het probleem misschien niet alleen buiten ons ligt.

Misschien ligt een deel van het probleem ook besloten in een kwaliteit waar we juist trots op zijn.

Hoe verantwoordelijkheid zich verzamelt

Het bijzondere van verantwoordelijkheid is dat zij zich zelden in één keer verplaatst.

Verantwoordelijkheid verzamelt zich.

Langzaam.

Bijna ongemerkt.

Een medewerker loopt vast.

Jij helpt.

Een probleem blijft liggen.

Jij pakt het op.

Een besluit wordt niet genomen.

Jij neemt het alsnog.

Op zichzelf zijn dat logische keuzes.

Sterker nog, vaak zijn het verstandige keuzes.

Het probleem ontstaat niet door één gebeurtenis.

Het probleem ontstaat doordat deze keuzes zich opstapelen.

Na verloop van tijd ontstaat een patroon.

Mensen raken gewend aan jouw betrokkenheid.

Aan jouw beschikbaarheid.

Aan jouw vermogen om problemen op te lossen.

En zonder dat iemand dat bewust organiseert, ontstaat er een situatie waarin steeds meer verantwoordelijkheden uiteindelijk bij dezelfde persoon terechtkomen.

De schoolleider.

Niet omdat iemand dat heeft afgesproken.

Niet omdat medewerkers geen verantwoordelijkheid willen nemen.

Maar omdat verantwoordelijkheid zich langzaam heeft verplaatst naar degene die haar steeds opnieuw oppakt.

Het grootste misverstand over verantwoordelijkheid

Volgens mij ligt hier een belangrijk misverstand.

Veel schoolleiders geloven dat verantwoordelijkheid betekent dat alles uiteindelijk bij hen terechtkomt.

Dat klinkt logisch.

Je bent immers eindverantwoordelijk.

Maar juist daar gaat het vaak mis.

Want eindverantwoordelijkheid is niet hetzelfde als persoonlijke verantwoordelijkheid.

Eindverantwoordelijkheid betekent dat jij verantwoordelijk bent voor het functioneren van de organisatie.

Niet dat jij ieder probleem moet oplossen.

Niet dat jij iedere beslissing moet nemen.

Niet dat jij overal persoonlijk verantwoordelijk voor bent.

Toch zie ik veel schoolleiders zich gedragen alsof dat wel zo is.

Niet uit controle.

Niet uit wantrouwen.

Maar vanuit een oprecht gevoel van verantwoordelijkheid.

En precies daardoor ontstaat een paradox.

Hoe meer verantwoordelijkheid jij naar je toe trekt, hoe minder verantwoordelijkheid anderen hoeven te nemen.

De verborgen prijs van helpen

Dat klinkt misschien hard.

Maar denk eens na over de gevolgen.

Iedere keer dat jij een probleem oplost dat eigenlijk bij een ander hoort, hoeft die ander dat probleem niet meer op te lossen.

Iedere keer dat jij een besluit neemt dat een ander ook had kunnen nemen, hoeft die ander niet meer te kiezen.

Iedere keer dat jij verantwoordelijkheid overneemt, hoeft iemand anders die verantwoordelijkheid niet meer te dragen.

Dat lijkt behulpzaam.

En vaak is het ook behulpzaam.

Maar het heeft een prijs.

Want organisaties leren van gedrag.

Mensen leren van gedrag.

Teams leren van gedrag.

Wanneer een schoolleider steeds opnieuw verantwoordelijkheid overneemt, leren anderen dat verantwoordelijkheid uiteindelijk wel ergens anders terechtkomt.

Niet bewust.

Niet expres.

Maar wel effectief.

En langzaam ontstaat een cultuur waarin eigenaarschap moeilijker groeit dan we zouden willen.

Werkdruk of teveel verantwoordelijkheid?

Daarom denk ik dat werkdruk vaak niet het belangrijkste probleem is.

Werkdruk is zichtbaar.

Teveel verantwoordelijkheid niet.

Werkdruk voelen we.

Teveel verantwoordelijkheid merken we vaak pas wanneer het patroon zich al jarenlang heeft ontwikkeld.

Misschien is dat ook de reden waarom zoveel pogingen om werkdruk te verminderen uiteindelijk weinig effect hebben.

We kijken naar agenda's.

Naar prioriteiten.

Naar efficiëntie.

Naar timemanagement.

Allemaal waardevolle onderwerpen.

Maar zolang verantwoordelijkheid zich blijft verzamelen rond dezelfde persoon, verandert er fundamenteel weinig.

Dan blijft de bron bestaan.

Een andere manier van kijken

Misschien moeten we verantwoordelijkheid anders gaan bekijken.

Niet als de bereidheid om alles op te pakken.

Maar als het vermogen om scherp te zien wat werkelijk van jou is.

Misschien begint leiderschap niet met meer verantwoordelijkheid nemen.

Misschien begint leiderschap juist met het organiseren van verantwoordelijkheid.

Dat vraagt iets anders van een schoolleider.

Het vraagt dat je spanning kunt verdragen.

Dat je niet ieder probleem direct oplost.

Dat je soms kunt wachten.

Dat je anderen ruimte geeft om verantwoordelijkheid te dragen, ook wanneer de uitkomst nog onzeker is.

Dat voelt niet altijd comfortabel.

Maar het is wel de plek waar eigenaarschap ontstaat.

Een vraag die het onderzoeken waard is

De afgelopen maanden ben ik steeds meer gaan geloven dat dit één van de belangrijkste vragen is die een schoolleider zichzelf kan stellen:

Welke verantwoordelijkheid draag ik vandaag die eigenlijk niet van mij is?

Niet omdat het antwoord eenvoudig is.

Maar omdat het antwoord vaak iets zichtbaar maakt wat daarvoor verborgen bleef.

En misschien begint verandering precies daar.

Niet bij harder werken.

Niet bij slimmer plannen.

Niet bij nog meer verantwoordelijkheid nemen.

Maar bij het herkennen van de verantwoordelijkheden die je onderweg bent gaan dragen.

Reflectievraag

Welke verantwoordelijkheid draag jij vandaag omdat je betrokken bent, terwijl die verantwoordelijkheid eigenlijk niet bij jouw rol hoort?

Misschien is dit geen vraag die je in één keer kunt beantwoorden

Wanneer je deze vraag serieus neemt, ontdek je vaak dat het antwoord minder eenvoudig is dan het lijkt.

Sommige verantwoordelijkheden horen duidelijk bij jouw rol.

Andere verantwoordelijkheden zijn ooit logisch bij jou terechtgekomen.

En weer andere verantwoordelijkheden draag je misschien al zo lang dat je niet eens meer ziet dat ze eigenlijk niet van jou zijn.

Precies daarom ontwikkelde ik Het Verantwoordelijkheidsexperiment.

Een praktisch 7-daags experiment waarin je onderzoekt:

• welke verantwoordelijkheden écht van jou zijn

• welke verantwoordelijkheden je onderweg bent gaan dragen

• waar werkdruk samenhangt met verantwoordelijkheid

• en welke verantwoordelijkheden je misschien kunt terugleggen zonder je leiderschap tekort te doen

Geen training.

Geen theorie.

Maar een week lang kijken naar je eigen praktijk.

Want soms begint verandering niet met een antwoord.

Soms begint verandering met een betere vraag.

👉 Start hier met Het Verantwoordelijkheidsexperiment