Rust ontstaat niet vanzelf. Jij organiseert haar.

Lukt het je ook om de school echt los te laten?

Ik bedoel niet of je af en toe een e-mail leest of een telefoontje beantwoordt. Dat gebeurt bijna iedere schoolleider weleens.

Ik bedoel iets fundamentelers. Is de school ook uit je hoofd verdwenen? Of merk je dat je gedachten nog regelmatig afdwalen naar dat ene gesprek dat na de vakantie gevoerd moet worden, de collega over wie je je zorgen maakt, de formatie die nog niet helemaal goed voelt of de vraag of het team straks echt goed aan een nieuw schooljaar kan beginnen?

De zomervakantie is een eerlijke spiegel

Ik vermoed dat veel schoolleiders die gedachten herkennen.

Dat is ook niet vreemd. Wie zich verantwoordelijk voelt voor een school, laat die verantwoordelijkheid niet zomaar achter bij de voordeur wanneer de vakantie begint. Juist daarom is de zomervakantie misschien wel de meest eerlijke spiegel van je leiderschap. Niet omdat je dan ineens een andere leider bent, maar omdat zichtbaar wordt wat je het hele schooljaar hebt georganiseerd.

Veel mensen denken dat rust vanzelf ontstaat wanneer de drukte verdwijnt. Zodra de agenda leegloopt, de vergaderingen stoppen en de telefoon minder vaak gaat, zou er automatisch ruimte moeten ontstaan om te ontspannen.

Toch ervaren veel schoolleiders dat anders. Hun agenda is leeg, maar hun hoofd is nog vol. Hun lichaam is op de camping of in de bergen, terwijl hun gedachten zich nog steeds door de gangen van de school bewegen.

Dat is een fascinerend verschijnsel. Niet omdat het iets zegt over de vakantie, maar omdat het iets zegt over de manier waarop je gedurende het schooljaar leiding hebt gegeven.

Rust begint niet in juli

Misschien klinkt dat confronterend. We zijn immers gewend om drukte toe te schrijven aan omstandigheden. Er was een personeelstekort. Er waren veel veranderingen. Er kwamen onverwachte problemen op ons af. Er moesten moeilijke beslissingen worden genomen.

En natuurlijk is dat allemaal waar.

Schoolleiderschap is de afgelopen jaren onmiskenbaar complexer geworden.

Maar toch verklaart dat niet waarom de ene schoolleider de school na de laatste werkdag relatief gemakkelijk kan loslaten, terwijl de ander weken later nog steeds het gevoel heeft dat hij of zij eigenlijk niet echt met vakantie is.

Het verschil zit niet alleen in de hoeveelheid werk.

Het verschil zit veel vaker in de manier waarop verantwoordelijkheid gedurende het schooljaar is georganiseerd.

Iedere keuze stapelt zich op

Daar denken we opvallend weinig over na. We spreken veel over werkdruk, balans en vitaliteit. We organiseren studiedagen over duurzame inzetbaarheid en stimuleren collega's om goed voor zichzelf te zorgen. Dat zijn belangrijke onderwerpen. Maar misschien beginnen we wel aan de verkeerde kant van het vraagstuk.

Want rust is niet iets wat je pas in juli probeert terug te vinden.

Rust ontstaat al in september.

Niet door minder te doen, maar door gedurende het hele schooljaar keuzes te maken die voorkomen dat alles uiteindelijk bij jou terechtkomt.

Iedere keer dat jij een verantwoordelijkheid overneemt die eigenlijk bij een ander hoort, lijkt dat op korte termijn misschien efficiënt. Je voorkomt een probleem, neemt een beslissing of lost iets snel op. Maar tegelijkertijd leg je ongemerkt een klein steentje in de rugzak die je de rest van het jaar met je meedraagt.

Op zichzelf stelt zo'n steentje weinig voor.

Maar een schooljaar bestaat niet uit één beslissing.

Het bestaat uit honderden kleine momenten waarop je telkens opnieuw kiest hoeveel verantwoordelijkheid je naar jezelf toetrekt en hoeveel ruimte je anderen geeft om zelf eigenaar te zijn van hun vraagstukken.

Een andere manier van kijken

Misschien is dat wel de belangrijkste gedachte waarmee ik dit dossier wil beginnen.

Rust is geen gevoel dat toevallig ontstaat wanneer de vakantie begint.

Rust is het zichtbare resultaat van de keuzes die je het hele jaar daarvoor hebt gemaakt.

En juist daarom denk ik dat de zomervakantie meer laat zien over je leiderschap dan je misschien zou verwachten.

Rust is geen gevoel. Rust is een organisatieprincipe.

Wanneer ik met schoolleiders in gesprek ben over werkdruk, gaat het al snel over volle agenda's, onverwachte gebeurtenissen en de steeds grotere complexiteit van het onderwijs.

Vrijwel iedere schoolleider ervaart dat het werk de afgelopen jaren intensiever is geworden. De uitdagingen zijn groter, de verwachtingen hoger en de ruimte om rustig vooruit te kijken lijkt steeds kleiner te worden.

Toch stel ik tijdens die gesprekken vaak een andere vraag.

"Wanneer was de laatste keer dat je een rustige werkdag had?"

Die vraag leidt meestal tot een glimlach. Soms wordt er hardop gelachen. Niet omdat het antwoord zo grappig is, maar omdat veel schoolleiders zich nauwelijks kunnen herinneren wanneer een werkdag werkelijk rustig aanvoelde.

Dat is begrijpelijk. Een school is immers een dynamische organisatie waarin iedere dag iets onverwachts gebeurt. Er valt altijd wel iets op te lossen, iemand te ondersteunen of een beslissing te nemen. Wie denkt dat een school ooit volledig voorspelbaar wordt, kiest waarschijnlijk het verkeerde beroep.

Maar juist daar ontstaat een belangrijk misverstand.

Veel schoolleiders gaan ervan uit dat rust afhankelijk is van de omstandigheden waarin zij werken. Alsof rust vanzelf ontstaat wanneer er minder problemen zijn, minder personele wisselingen plaatsvinden of minder urgente vragen op hen afkomen.

Ik geloof dat precies het tegenovergestelde waar is.

Rust is geen gevolg van rustige omstandigheden.

Rust is het gevolg van de manier waarop een leidinggevende zijn organisatie inricht.

De onzichtbare optelsom

Dat klinkt misschien abstract, maar in de dagelijkse praktijk is het verrassend concreet.

Iedere werkdag bestaat uit tientallen kleine keuzes. Een collega komt binnen met een vraag. Een ouder wil direct een antwoord. Een teamlid twijfelt over een beslissing. Een conflict vraagt aandacht. Een planning loopt anders dan verwacht.

Op zichzelf lijken dit losse gebeurtenissen. Toch hebben zij één overeenkomst.

Steeds opnieuw maak jij als schoolleider een keuze.

Neem ik dit op me?

Of laat ik de verantwoordelijkheid waar zij hoort?

Die keuze duurt vaak maar enkele seconden. Juist daarom staan we er zelden bewust bij stil. Toch bepalen juist die kleine momenten uiteindelijk hoe jouw werk eruitziet.

Wanneer je honderd keer kiest voor overnemen, ontstaat een school waarin steeds meer mensen naar jou kijken.

Wanneer je honderd keer kiest voor begeleiden in plaats van overnemen, ontstaat langzaam een school waarin steeds meer mensen zelf verantwoordelijkheid durven nemen.

Cultuur ontstaat niet tijdens een studiedag.

Cultuur ontstaat in honderden bijna onzichtbare keuzes die iedere dag opnieuw worden gemaakt.

Waarom oplossen zo verleidelijk is

Hier ligt misschien wel de grootste uitdaging van schoolleiderschap.

Problemen oplossen voelt goed.

Je helpt iemand. Je voorkomt onrust. Je houdt de vaart erin. Bovendien krijg je vaak waardering voor de snelheid waarmee je handelt. Collega's ervaren je als betrokken, behulpzaam en daadkrachtig.

Op de korte termijn lijkt dat uitstekend leiderschap.

Maar leiderschap moet je nooit alleen beoordelen op wat het vandaag oplevert.

De belangrijkere vraag is wat jouw handelen morgen veroorzaakt.

Iedere oplossing die jij overneemt, leert iemand anders onbewust dat jij uiteindelijk degene bent die het probleem oplost.

Niet omdat mensen dat bewust willen.

Maar omdat organisaties zich altijd aanpassen aan het gedrag van hun leidinggevende.

Juist daarom creëert goedbedoeld helpen soms precies het tegenovergestelde van wat je wilt bereiken.

Je lost een probleem op.

En je creëert tegelijkertijd een nieuwe afhankelijkheid.

Rust vraagt moed

Veel schoolleiders weten dit eigenlijk wel.

Toch blijkt het in de praktijk ontzettend moeilijk om anders te handelen. Niet omdat zij onvoldoende kennis hebben, maar omdat loslaten ongemakkelijk voelt.

Het vraagt moed om een vraag terug te leggen bij degene die hem ook zelf kan beantwoorden.

Het vraagt vertrouwen om niet direct in te grijpen wanneer iemand zoekend is.

En het vraagt geduld om te accepteren dat leren soms betekent dat iets niet meteen perfect gaat.

Toch ontstaat juist daar de rust waar zoveel schoolleiders naar verlangen.

Niet doordat er minder vragen worden gesteld.

Maar doordat steeds meer mensen ontdekken dat zij zelf in staat zijn om antwoorden te vinden.

Rust is een keuze die je iedere dag maakt

Misschien is dat wel de belangrijkste gedachte uit dit tweede deel.

Rust is geen luxe die je jezelf gunt wanneer het werk af is.

Rust is ook geen persoonlijke eigenschap.

Rust is het resultaat van honderden leiderschapskeuzes die je gedurende het schooljaar maakt.

Iedere keer dat jij verantwoordelijkheid laat waar zij hoort, bouw je aan een organisatie die sterker wordt.

En iedere keer dat je alles zelf naar je toetrekt, bouw je onbedoeld aan een organisatie die steeds afhankelijker van jou wordt.

Dat proces verloopt langzaam.

Bijna onzichtbaar.

Maar wanneer de zomervakantie aanbreekt, wordt ineens zichtbaar welke organisatie je het afgelopen jaar hebt opgebouwd.

Rust organiseren begint op de eerste schooldag

Wanneer de zomervakantie ten einde loopt, ontstaat op veel scholen een bijna tastbare energie. Nieuwe collega's maken kennis met hun team, lokalen worden ingericht, jaarplannen worden besproken en overal klinkt het optimisme dat bij een nieuw schooljaar hoort.

Het voelt als een nieuw begin, alsof de bladzijde is omgeslagen en er opnieuw ruimte is om het anders te doen dan het jaar daarvoor.

Toch gebeurt er in die eerste weken iets opmerkelijks. Terwijl de agenda's zich langzaam weer vullen en de eerste onverwachte situaties zich aandienen, vallen veel schoolleiders ongemerkt terug in dezelfde patronen die zij zich aan het einde van het vorige schooljaar nog zo duidelijk hadden voorgenomen te doorbreken.

Zonder dat zij het merken, beantwoorden zij opnieuw de vragen die een collega eigenlijk zelf had kunnen oplossen, schuiven zij weer aan bij overleggen waar hun aanwezigheid nauwelijks noodzakelijk is en nemen zij opnieuw verantwoordelijkheden op zich die zij een paar weken eerder tijdens hun vakantie juist hadden willen loslaten.

Dat is geen kwestie van onwil. Het is ook geen gebrek aan discipline. Het laat vooral zien hoe sterk gewoonten ons dagelijks handelen beïnvloeden. Leiderschap bestaat immers veel minder uit grote besluiten dan wij vaak denken. Het bestaat vooral uit de honderden kleine keuzes die zich iedere dag opnieuw aandienen en die uiteindelijk bepalen hoe een organisatie zich ontwikkelt.

Juist daarom geloof ik dat rust niet ontstaat doordat je jezelf voorneemt minder hard te werken.

Een dergelijk voornemen klinkt aantrekkelijk, maar verandert niets aan de onderliggende patronen die ervoor zorgen dat het werk zich steeds opnieuw bij jou verzamelt.

Werkdruk is immers zelden het gevolg van één grote beslissing. Zij ontstaat doordat je gedurende een schooljaar keer op keer dezelfde keuzes maakt, totdat die keuzes vanzelfsprekend zijn geworden en niemand zich nog afvraagt of het eigenlijk ook anders zou kunnen.

Leiderschap is de kunst van het ontwerpen

Misschien is dat wel de belangrijkste verschuiving in mijn eigen denken over leiderschap geweest.

Lange tijd dacht ik dat een goede schoolleider vooral degene was die adequaat reageerde op alles wat zich gedurende een schooldag voordeed. Inmiddels geloof ik dat de kwaliteit van een leider veel sterker zichtbaar wordt in de manier waarop hij zijn organisatie zó inricht dat niet alles voortdurend om zijn eigen aanwezigheid blijft draaien.

Dat vraagt om een fundamenteel andere manier van kijken. Niet de vraag "Hoe los ik dit probleem op?" staat dan centraal, maar de veel belangrijkere vraag: "Hoe organiseer ik mijn school zó dat dit probleem de volgende keer niet automatisch weer bij mij terechtkomt?"

Dat lijkt op het eerste gezicht slechts een nuance, maar in de praktijk verandert deze vraag vrijwel alles.

Je kijkt niet langer uitsluitend naar de gebeurtenis van vandaag, maar naar het patroon dat onder die gebeurtenis ligt. Je bent niet alleen bezig met het oplossen van een incident, maar vooral met het bouwen aan een organisatie waarin mensen steeds beter in staat zijn om zelf verantwoordelijkheid te nemen voor de vraagstukken die op hun pad komen.

En juist daar begint rust.

Niet op de dag dat er minder werk is.

Maar op de dag dat jij bewust besluit om anders naar leiderschap te kijken.

De school heeft jouw rust nodig

Misschien klinkt dat vreemd. We spreken immers vaak over het belang van rust voor de schoolleider zelf. Alsof rust vooral iets is wat jij verdient na een drukke periode.

Natuurlijk is dat waar. Ook een schoolleider heeft herstel nodig om zijn werk goed te kunnen blijven doen.

Maar er is nog een veel belangrijkere reden waarom rust ertoe doet.

Jouw team heeft behoefte aan een leidinggevende die niet voortdurend reageert op de waan van de dag, maar die ruimte heeft om vooruit te kijken, verbanden te leggen en richting te geven.

Leerlingen hebben behoefte aan een school waarin beslissingen niet onder tijdsdruk worden genomen, maar voortkomen uit rust, aandacht en zorgvuldigheid.

En collega's hebben behoefte aan een leidinggevende die vertrouwen uitstraalt, juist omdat hij niet het gevoel heeft dat hij overal tegelijkertijd moet zijn.

Rust is daarom geen persoonlijk comfort.

Rust is een voorwaarde voor goed leiderschap.

Niet alleen voor jou, maar voor iedereen die dagelijks op jouw leiderschap vertrouwt.

De vakantie eindigt. De keuze begint

Over enkele weken gaan de schooldeuren weer open en begint een nieuw schooljaar. Waarschijnlijk zul je opnieuw worden geconfronteerd met onverwachte situaties, lastige gesprekken, ingewikkelde afwegingen en momenten waarop het verleidelijk is om zelf snel de oplossing te bieden. Geen enkele schoolleider ontkomt daaraan.

De vraag is daarom niet of die momenten zich zullen aandienen.

De vraag is hoe jij erop zult reageren.

Blijf je handelen vanuit de overtuiging dat eindverantwoordelijkheid betekent dat uiteindelijk alles via jou moet lopen?

Of durf je steeds vaker te kiezen voor een vorm van leiderschap waarin verantwoordelijkheid blijft waar zij hoort, ook wanneer dat in eerste instantie meer geduld, meer vertrouwen en soms zelfs meer moed vraagt?

Want uiteindelijk ontstaat rust niet doordat het werk eenvoudiger wordt.

Rust ontstaat doordat jij als leider steeds bewuster kiest welke verantwoordelijkheden je draagt, welke verantwoordelijkheden je teruglegt en welke cultuur je daarmee iedere dag opnieuw helpt vormgeven.

Misschien is dat wel de mooiste opbrengst van deze zomervakantie.

Niet dat je uitgerust begint aan een nieuw schooljaar.

Maar dat je met een andere blik terugkeert naar je school.

Een blik waarin rust niet langer iets is waar je op hoopt.

Maar iets wat je iedere dag opnieuw organiseert.

Verder lezen?

In dit dossier heb ik één aspect van leiderschap uitgewerkt: waarom rust niet vanzelf ontstaat, maar het gevolg is van de manier waarop jij jouw leiderschap organiseert.

Dit is één van de inzichten die ook terugkomt in mijn boek "66 lessen over leiderschap, Wat ruim 40 jaar onderwijs mij leerde over leiderschap".

In 66 korte lessen neem ik je mee langs de belangrijkste inzichten die mijn denken over leiderschap hebben gevormd. Geen theorieën of managementmodellen, maar praktische lessen die je helpen om met andere ogen naar jezelf, je team en je school te kijken.

Je kunt het boek gratis aanvragen via:

👉 www.deonderwijskapitein.nl/optin-66-lessen-over-leiderschap

Ik wens je veel leesplezier én vooral een nieuw schooljaar toe waarin rust niet iets is waar je op hoopt, maar iets wat je iedere dag opnieuw helpt organiseren.