Onmisbaarheid is geen compliment

Vervolg van het artikel

Wanneer over een schoolleider wordt gezegd dat de school zonder hem of haar niet kan functioneren, klinkt dat meestal positief. Het suggereert betrokkenheid.

Toewijding.

Loyaliteit.

Het suggereert dat iemand bereid is net dat stapje extra te zetten wanneer de situatie daarom vraagt.

En laten we eerlijk zijn: in het onderwijs wordt dat vaak bewonderd.

We waarderen mensen die hun verantwoordelijkheid nemen. Mensen die zich niet verschuilen wanneer het ingewikkeld wordt. Mensen die beschikbaar blijven wanneer anderen afhaken.

Maar juist daarom is onmisbaarheid zo'n verraderlijk begrip.

Want wat gebeurt er eigenlijk wanneer een organisatie afhankelijk wordt van één persoon?

De schoolleider die overal voor klaarstaat

Veel schoolleiders herkennen het patroon.

Er ontstaat een probleem en zij lossen het op.

Een medewerker loopt vast en zij springen bij.

Een besluit blijft liggen en zij nemen het alsnog.

Een conflict dreigt te escaleren en zij gaan het gesprek aan.

Niet omdat iemand daarom vraagt.

Maar omdat zij voelen dat het nodig is.

Dat gedrag wordt zelden ontmoedigd. Integendeel. Vaak levert het waardering op.

Collega's zijn dankbaar. Teams ervaren steun. Besturen zien een leidinggevende die verantwoordelijkheid neemt.

En toch schuilt daar een risico.

Want iedere keer dat een schoolleider een probleem oplost dat een ander had kunnen oplossen, leert de organisatie iets.

Iedere keer dat een leidinggevende een beslissing overneemt die elders genomen had kunnen worden, leert de organisatie iets.

Iedere keer dat iemand beschikbaar blijft voor zaken die eigenlijk niet op zijn of haar bord horen te liggen, leert de organisatie iets.

Organisaties leren namelijk niet alleen van wat je zegt.

Ze leren vooral van wat je doet.

Waarom onmisbaarheid wordt beloond

Dat maakt onmisbaarheid zo ingewikkeld.

Want onmisbaarheid ontstaat zelden uit slechte bedoelingen.

Het ontstaat uit betrokkenheid.

Uit verantwoordelijkheidsgevoel.

Uit de wens om kwaliteit te waarborgen.

Uit de overtuiging dat goed leiderschap betekent dat je beschikbaar bent wanneer dat nodig is.

En precies daarom zien veel schoolleiders hun eigen onmisbaarheid niet.

Zij ervaren niet dat zij verantwoordelijkheid naar zich toe trekken.

Zij ervaren dat zij verantwoordelijkheid nemen.

Dat verschil lijkt klein.

In de praktijk verandert het alles.

Want wanneer een organisatie leert dat problemen uiteindelijk toch wel worden opgelost door dezelfde persoon, ontstaat langzaam een patroon van afhankelijkheid.

Niet omdat medewerkers niet willen.

Niet omdat professionals niet capabel zijn.

Maar omdat organisaties zich altijd aanpassen aan het gedrag dat dagelijks zichtbaar is.

Het verschil tussen belangrijk en onmisbaar

Een schoolleider hoort belangrijk te zijn.

Dat is geen discussie.

De rol van een schoolleider heeft invloed op de kwaliteit van het onderwijs, de ontwikkeling van medewerkers en de koers van de organisatie.

Belangrijk zijn is onderdeel van de functie.

Onmisbaar zijn niet.

Dat onderscheid is essentieel.

Een organisatie mag sterker worden door jouw aanwezigheid.

Maar zij zou niet afhankelijk moeten worden van jouw voortdurende betrokkenheid.

Wanneer een school alleen goed functioneert omdat één persoon overal tussen zit, is dat geen teken van kracht.

Het is een teken van kwetsbaarheid.

Want wat gebeurt er wanneer die persoon ziek wordt?

Of vertrekt?

Of simpelweg besluit om niet langer overal tussen te springen?

Dan wordt zichtbaar hoeveel verantwoordelijkheid zich in de loop van de tijd rond één persoon heeft verzameld.

Wat onmisbaarheid een organisatie leert

Cultuur ontstaat niet uit beleidsstukken.

Cultuur ontstaat uit gedrag dat dagelijks wordt herhaald.

Wanneer een schoolleider voortdurend problemen oplost, leren anderen dat problemen uiteindelijk bovenin de organisatie terechtkomen.

Wanneer een schoolleider altijd beschikbaar is, leren anderen dat directe beschikbaarheid de norm is.

Wanneer een schoolleider overal bij betrokken blijft, leren anderen dat belangrijke besluiten pas echt genomen zijn wanneer de leidinggevende er iets van vindt.

Dat gebeurt zelden bewust.

Toch gebeurt het.

En juist daarom is het zo belangrijk om niet alleen naar het gedrag van medewerkers te kijken, maar ook naar het gedrag van leidinggevenden.

Veel vraagstukken rond eigenaarschap zijn uiteindelijk ook vraagstukken over leiderschap.

Niet omdat schoolleiders de oorzaak zijn van alles wat er gebeurt.

Maar omdat hun gedrag voortdurend invloed heeft op de manier waarop verantwoordelijkheid zich binnen een organisatie verdeelt.

Wanneer eindverantwoordelijkheid verandert in onmisbaarheid

Volgens mij ontstaat de grootste verwarring op het moment dat eindverantwoordelijkheid wordt verward met persoonlijke verantwoordelijkheid.

Een schoolleider is eindverantwoordelijk.

Daar bestaat geen twijfel over.

Maar eindverantwoordelijkheid betekent niet dat alles van de schoolleider is.

Toch gedragen veel leidinggevenden zich soms alsof dat wel zo is.

Niet uit ego.

Niet uit controledrang.

Maar omdat zij hun verantwoordelijkheid serieus nemen.

Juist daar ontstaat het risico.

Want wanneer eindverantwoordelijkheid langzaam verandert in persoonlijke verantwoordelijkheid, ontstaat een situatie waarin steeds meer zaken uiteindelijk weer bij dezelfde persoon terechtkomen.

En dan ontstaat onmisbaarheid.

Niet als doel.

Maar als gevolg.

Goed leiderschap maakt een organisatie sterker

Goed leiderschap gaat niet over zoveel mogelijk verantwoordelijkheid dragen.

Goed leiderschap gaat over het versterken van verantwoordelijkheid bij anderen.

Dat vraagt soms dat je een probleem laat liggen waar het hoort.

Dat vraagt soms dat je een medewerker laat worstelen met een vraagstuk dat jij sneller zou kunnen oplossen.

Dat vraagt soms dat je spanning verdraagt zonder direct in te grijpen.

Niet omdat je onverschillig bent.

Maar omdat je begrijpt dat eigenaarschap alleen kan ontstaan wanneer verantwoordelijkheid daadwerkelijk blijft liggen waar zij hoort.

Dat is niet altijd comfortabel.

Sterker nog: vaak voelt het in eerste instantie minder efficiënt.

Toch ontstaat juist daar een organisatie die sterker wordt.

Een organisatie waarin verantwoordelijkheid niet afhankelijk is van de voortdurende aanwezigheid van één persoon.

Een organisatie waarin professionals verantwoordelijkheid nemen omdat zij ervaren dat die verantwoordelijkheid werkelijk van hen is.

Een ongemakkelijke vraag

Misschien is de belangrijkste vraag daarom niet hoeveel verantwoordelijkheid jij draagt.

Misschien is de belangrijkste vraag hoeveel verantwoordelijkheid jij in de loop van de tijd naar jezelf hebt toegetrokken.

Niet bewust.

Niet expres.

Maar stap voor stap.

Vanuit betrokkenheid.

Vanuit verantwoordelijkheidsgevoel.

Vanuit de wens om goed leiderschap te laten zien.

Want de vraag is niet of jij belangrijk bent voor jouw school.

De vraag is of jouw school sterker wordt door jouw aanwezigheid.

Of afhankelijker.

En dat is een verschil dat iedere schoolleider serieus zou moeten onderzoeken.

Hoe onmisbaar heb jij jezelf gemaakt?

Veel schoolleiders herkennen hun eigen patronen pas wanneer zij er bewust naar kijken.

Daarom ontwikkelde ik de Leadership Reality Scan.

In vijf minuten ontdek je in hoeverre verantwoordelijkheid, controle en onmisbaarheid een rol spelen in jouw leiderschap.

Niet om jezelf te beoordelen.

Maar om zichtbaar te maken wat in de dagelijkse praktijk gemakkelijk verborgen blijft.

👉 Doe hier de gratis Leadership Reality Scan.